Mirasbırakan, sağlığında yaptığı bağış ve kazandırmalarla ya da vasiyetnameyle bazı mirasçıların kanunen korunan payını, yani saklı payını ihlal etmişse, saklı payı zedelenen mirasçı tenkis davası açarak payını geri isteyebilir. Saklı pay sahibi mirasçılar yalnızca altsoy (çocuklar ve torunlar), anne-baba ve sağ kalan eştir; kardeşlerin saklı payı yoktur. Tenkis davası, ihlalin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her halde mirasın açılmasından itibaren on yıl içinde açılmalıdır.
Miras uyuşmazlıklarında en sık yaşanan durumlardan biri, bir ebeveynin sağlığında mal varlığının önemli bir kısmını çocuklarından birine ya da üçüncü bir kişiye bağışlaması, diğer mirasçıların ise ölüm sonrası ortada paylaşılacak pek bir şey kalmadığını görmesidir. Pek çok mirasçı bu durumda elinden bir şey gelmeyeceğini düşünür. Oysa hukukumuz, bazı yakın mirasçıların payını mirasbırakanın iradesine karşı bile korur. Bu korumaya saklı pay, bu payı geri almak için açılan davaya ise tenkis davası denir. Bu yazıda saklı payın ne olduğunu, kimlerin saklı pay sahibi olduğunu, tenkis davasının nasıl açıldığını ve muris muvazaasından farkını güncel mevzuat ışığında ele alıyoruz.
Saklı Pay Nedir?
Saklı pay, kanunun bazı yakın mirasçılara tanıdığı ve mirasbırakanın kendi iradesiyle dahi ortadan kaldıramayacağı, güvence altına alınmış miras payıdır. Mirasbırakan, mal varlığının tamamı üzerinde dilediği gibi tasarruf edemez; saklı payı aşan kısım üzerinde serbesttir, ancak saklı paya dokunamaz. Yani bir kişi tüm malını bir çocuğuna ya da bir yabancıya bırakmak istese bile, diğer saklı paylı mirasçıların kanunla korunan payına el uzatamaz. Saklı pay, yasal miras payının belirli bir oranı olarak hesaplanır ve bu koruma Türk Medeni Kanunu’nun 505 ve 506. maddelerinde düzenlenmiştir.
Kimler Saklı Pay Sahibidir? Oranları Nedir?
Saklı pay koruması yalnızca üç grup mirasçıyı kapsar. Birincisi altsoy, yani mirasbırakanın çocukları ve onların yerine geçen torunlarıdır. İkincisi mirasbırakanın anne ve babasıdır. Üçüncüsü sağ kalan eştir. Türk Medeni Kanunu’nun 506. maddesine göre saklı pay oranları şöyledir. Altsoy için yasal miras payının yarısı, yani 1/2’si saklı paydır. Anne ve baba için yasal miras payının dörtte biri, yani 1/4’ü saklı paydır. Sağ kalan eş için ise, altsoy ya da anne-baba zümresiyle birlikte mirasçı olması halinde yasal miras payının tamamı, diğer hallerde dörtte üçü saklı paydır. Burada çok önemli ve sık karıştırılan bir nokta vardır: mirasbırakanın kardeşlerinin saklı payı bulunmamaktadır. Kardeşlerin saklı payı 2007 yılındaki değişiklikle kaldırılmıştır; dolayısıyla kardeşler tenkis davası açamaz. Saklı pay her zaman önce yasal miras payının hesaplanıp ardından bu oranla çarpılmasıyla bulunur.
Tenkis Davası Nedir, Ne Zaman Açılır?
Tenkis davası, mirasbırakanın saklı payları ihlal eden kazandırmalarının yasal sınıra indirilmesi için açılan davadır. Mirasbırakan sağlığında yaptığı bağışlarla ya da ölüme bağlı tasarruflarla, örneğin vasiyetnameyle, saklı paylı mirasçıların payını aşan kazandırmalarda bulunmuşsa, saklı payı zedelenen mirasçı bu kazandırmaların fazla kısmının indirilmesini isteyebilir. Tenkis davasını yalnızca saklı paylı mirasçılar, yani altsoy, anne-baba ve sağ kalan eş açabilir. Dava, mirasbırakanın son yerleşim yerindeki asliye hukuk mahkemesinde açılır. Kazandırmalar tenkise tabi tutulurken belirli bir sıra izlenir; önce ölüme bağlı tasarruflar, yetmezse sağlar arası kazandırmalar tenkis edilir. Tereke, mirasın açıldığı tarihteki değerlere göre hesaplanır ve saklı paya tecavüz edilip edilmediği bu hesap üzerinden belirlenir.
Kritik Süre: Bir Yıl ve On Yıl Kuralı
Tenkis davasında süre son derece önemlidir ve kaçırıldığında hak tamamen kaybedilir. Saklı paylı mirasçı, saklı payının zedelendiğini öğrendiği tarihten itibaren bir yıl içinde tenkis davasını açmak zorundadır. Her halde ise, vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılma tarihinin, diğer tasarruflarda ise mirasın açılması, yani mirasbırakanın ölüm tarihinin üzerinden on yıl geçmekle tenkis davası açma hakkı düşer. Bu süreler hak düşürücü niteliktedir, yani mahkeme tarafından kendiliğinden dikkate alınır ve uzatılamaz. Bu nedenle saklı payının ihlal edildiğini öğrenen mirasçının vakit kaybetmeden harekete geçmesi gerekir.
Tenkis Davası ile Muris Muvazaası Farkı
Mirastan mal kaçırma durumlarında iki farklı dava gündeme gelir ve bu ikisini birbirine karıştırmamak büyük önem taşır. Muris muvazaasında, mirasbırakan gerçekte bağışladığı bir malı tapuda satış gibi göstererek mirasçılardan mal kaçırır; burada yapılan işlem baştan muvazaalı ve geçersizdir. Muris muvazaası davası süreye tabi değildir, saklı payı olsun olmasın tüm mirasçılar açabilir ve dava pay oranında tapu iptali ve tescil sonucu doğurur. Tenkis davasında ise durum farklıdır. Burada mirasbırakanın yaptığı kazandırma gerçek ve geçerlidir, ancak saklı payı aştığı için yasal sınıra indirilir. Tenkis davasını yalnızca saklı paylı mirasçılar açabilir ve dava bir yıllık ve on yıllık hak düşürücü süreye tabidir. Uygulamada bu iki dava çoğu zaman birlikte, yani önce muris muvazaasına dayalı tapu iptali, bu kabul edilmezse tenkis talebiyle açılır. Somut olayda hangi davanın ya da hangi sıralamanın doğru olduğunu belirlemek, davanın kaderini etkileyen teknik bir konudur.
Sık Yapılan Hatalar ve Pratik Tavsiyeler
En sık yapılan hata, bir yıllık hak düşürücü sürenin göz ardı edilmesidir; saklı payın ihlal edildiği öğrenildikten sonra oyalanmak hakkın tamamen kaybına yol açabilir. İkinci hata, yanlış dava türü seçmektir; muris muvazaası ile tenkisin şartları ve sonuçları farklı olduğu için, olaya uygun davanın doğru kurgulanması gerekir. Üçüncü hata, kardeşlerin de saklı payı olduğunu sanmaktır; oysa kardeşlerin saklı payı bulunmaz. Pratik öneriler şöyle sıralanabilir. Mirasbırakanın sağlığında yaptığı devirleri, bağışları ve vasiyetnameyi araştırın ve belgeleyin. Saklı payınızın ihlal edilip edilmediğini, yasal payınız ve saklı pay oranınız üzerinden hesaplatın. İhlali öğrendiğiniz tarihi netleştirin, çünkü bir yıllık süre buradan işler. Muris muvazaası ve tenkis davalarından hangisinin ya da hangi kombinasyonun sizin durumunuza uygun olduğunu değerlendirin. Süreler kısa ve hesaplar teknik olduğu için sürecin başında hukuki destek alın.
Sıkça Sorulan Sorular
Saklı pay sahibi kimlerdir?
Saklı pay sahibi mirasçılar yalnızca üç gruptur: altsoy (çocuklar ve torunlar), anne-baba ve sağ kalan eş. Kardeşlerin saklı payı 2007’de kaldırılmıştır, dolayısıyla kardeşler saklı pay sahibi değildir ve tenkis davası açamaz.
Saklı pay oranları nedir?
Altsoy için yasal miras payının yarısı, anne-baba için dörtte biri saklı paydır. Sağ kalan eş için, altsoy ya da anne-baba zümresiyle birlikte mirasçıysa yasal payının tamamı, diğer hallerde dörtte üçü saklı paydır (TMK m. 506).
Tenkis davası ne kadar sürede açılmalı?
Saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl, her halde mirasın açılmasından (vasiyetnamelerde açılma tarihinden) itibaren on yıl içinde açılmalıdır. Bu süreler hak düşürücüdür ve mahkeme kendiliğinden dikkate alır.
Tenkis ile muris muvazaası arasındaki fark nedir?
Muris muvazaasında devir baştan muvazaalı ve geçersizdir, süreye tabi değildir ve tüm mirasçılar açabilir. Tenkiste ise kazandırma geçerlidir ama saklı payı aştığı için yasal sınıra indirilir; yalnızca saklı paylı mirasçı açabilir ve bir/on yıllık hak düşürücü süreye tabidir.
Mirastan mal kaçırma konusuna dair bir başka değerlendirme için muris muvazaasına ilişkin yazımıza göz atabilirsiniz.
İlgili mevzuat: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 505, 506, 560-571. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, somut uyuşmazlığınız için hukuki danışmanlık almanız önerilir.
Miras hukukuna dair diğer yazılarımız için: Miras Hukuku makaleleri
Bu hukuki makale, İstanbul Barosu’na 42717 sicil numarasıyla kayıtlı Avukat Ümit Kızıldağ tarafından güncel mevzuata uygun olarak incelenmiş ve kaleme alınmıştır.