Mimari proje ve bu projeye göre yapılan bina, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) kapsamında eser sayılır ve mimarın izni olmadan başka bir yerde uygulanamaz, değiştirilemez ya da çoğaltılamaz. Projeniz izinsiz kullanıldıysa, ihlalin durdurulmasını ve FSEK m. 68 uyarınca sözleşme yapılsaydı isteyebileceğiniz bedelin en çok üç katına kadar tazminat isteyebilirsiniz. Bu talepte karşı tarafın kusuru aranmaz.
Bir mimarın emek verip çizdiği proje, bazen hiç izin alınmadan başka bir parselde birebir uygulanır, bazen de işveren tarafından mimara sorulmadan değiştirilir. Pek çok mimar bu durumda elinden bir şey gelmeyeceğini düşünür. Oysa hukukumuz mimari projeleri ve yapıları telif hakkıyla korur ve izinsiz kullanıma karşı güçlü araçlar sunar. Bu yazıda mimari eserin hangi şartlarla korunduğunu, mimarın hangi haklara sahip olduğunu ve ihlal halinde başvurulabilecek yolları ele alıyoruz.
Mimari Proje Telif Hakkıyla Korunur mu?
Evet. FSEK, mimari alanda iki ayrı koruma öngörür. Mimari yapının plan ve projeleri, FSEK m. 2 kapsamında ilim ve edebiyat eseri olarak korunur. Projeye göre inşa edilen yapının kendisi ise FSEK m. 4 kapsamında güzel sanat eseri, yani mimarlık eseri sayılır. Ancak her çizim otomatik olarak eser sayılmaz. Korumadan yararlanmak için projenin sahibinin hususiyetini, yani özgün yaratıcı izini taşıması gerekir. Tamamen standart, teknik zorunlulukların belirlediği ve herkesin aynı biçimde çizeceği bir tasarım eser niteliği taşımayabilir. Koruma, eserin yaratıldığı anda kendiliğinden doğar; tescil ya da başvuru gerekmez. Koruma süresi eser sahibinin yaşamı boyunca ve ölümünden itibaren 70 yıl devam eder.
Mimarın Mali ve Manevi Hakları
Mimar, eser sahibi olarak iki grup hakka sahiptir. Mali haklar, eserden ekonomik olarak yararlanmayı sağlar. Mimari eserler açısından en önemlisi çoğaltma hakkıdır. Bir projenin başka bir binada uygulanması, hukuken o eserin çoğaltılması anlamına gelir ve mimarın izni olmadan yapılamaz. İşleme hakkı ise projeden yararlanılarak ona bağlı yeni bir tasarım oluşturulmasını kapsar. Manevi haklar ise eserle mimar arasındaki kişisel bağı korur. Bunların başında eserde değişiklik yapılmasını önleme yetkisi gelir. Mimar, projesinin ya da yapının özelliğini bozan, şeref ve itibarını zedeleyen değişikliklere karşı çıkabilir. Mimar ayrıca eserde adının belirtilmesini isteyebilir. Uygulamada önemli bir kural da şudur: projede ya da yapıda adı eser sahibi olarak belirtilen kişi, aksi ispat edilene kadar eser sahibi kabul edilir.
İşveren ya da Yapı Sahibi Projeyi Değiştirebilir mi?
Bu, uygulamada en çok tartışılan konudur. Kural olarak eserde değişiklik yapılması mimarın iznine bağlıdır. Mimar, mali haklarını devrederken yazılı olarak değişiklik yetkisi de vermiş olabilir. Ayrıca projeyi uygulama hakkını devralan kişi, bu hakkı kullanabilmek için teknik olarak zorunlu olan değişiklikleri mimarın ayrıca izni olmadan yapabilir. Ancak zorunlu olmayan, projenin özgün bütünlüğünü bozan değişiklikler mimarın hakkını ihlal eder. Mimar yazılı izin vermiş olsa bile, eserin niteliğini bozan ya da şeref ve itibarını zedeleyen değişiklikleri önleme hakkını korur ve bu yetkiden sözleşmeyle vazgeçilemez. Nitekim İstanbul 1. Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi’nin 2024 tarihli bir kararında, bir restorasyon projesi üzerinde yapılan ve zorunluluk taşımayan değişikliklerin projenin özgün bütünlüğüne zarar verdiği kabul edilmiş ve mimar lehine rayiç bedelin üç katı üzerinden tazminata hükmedilmiştir.
İzinsiz Kullanımda Hangi Davalar Açılabilir?
Mimari eseri izinsiz kullanılan mimar birden fazla yola başvurabilir. Tecavüzün tespiti davasıyla ihlalin varlığını tespit ettirebilir, tecavüzün ref’i davasıyla devam eden ihlalin durdurulmasını, tecavüzün meni davasıyla da ihlal tehlikesinin önlenmesini isteyebilir. Parasal talepler açısından en güçlü araç FSEK m. 68’dir. Buna göre mimar, sözleşme yapılmış olsaydı isteyebileceği bedelin ya da rayiç bedelin en çok üç katını talep edebilir. Bu talepte karşı tarafın kusurlu olması aranmaz. Anayasa Mahkemesi’nin 2013 tarihli kararı uyarınca üç kat bir üst sınırdır ve hakim bu sınır içinde takdir yetkisini kullanır. Ayrıca kusur varsa FSEK m. 70 uyarınca maddi ve manevi tazminat da istenebilir. İzinsiz çoğaltma ve değişiklik fiilleri FSEK kapsamında suç da oluşturabilir ve bu suçlar şikayete bağlıdır. İhlalin kanıtlanması için dava öncesinde mahkeme aracılığıyla delil tespiti yaptırmak çoğu zaman belirleyici olur.
Sık Yapılan Hatalar ve Pratik Tavsiyeler
Mimarların en sık yaptığı hata, projeyi ya da ön projeyi sözleşme imzalanmadan, hiçbir yazılı kayıt tutmadan işverene teslim etmektir. Bu durumda projenin hangi amaçla verildiği ve nerede kullanılabileceği tartışmalı hale gelir. İkinci hata, mali hakların devrini belirsiz bırakmaktır. FSEK’e göre mali hakların devri yazılı yapılmalı ve devredilen haklar tek tek sayılmalıdır; “tüm haklar devredilmiştir” gibi genel ifadeler uyuşmazlık yaratır. İşverenlerin en sık yaptığı hata ise, bir kez bedelini ödedikleri projeyi başka parsellerde de serbestçe kullanabileceklerini düşünmektir. Pratik öneriler şöyle sıralanabilir. Projelerinize adınızı ve imzanızı mutlaka koyun. Ön proje ve teklif aşamasında verdiğiniz çizimleri yazılı bir kayıtla, hangi iş için verildiğini belirterek teslim edin. Mimari proje sözleşmesinde hangi hakları, hangi yapı için ve hangi süreyle devrettiğinizi açıkça yazın. İzinsiz kullanım fark ettiğinizde fotoğraf, ruhsat ve belediye kayıtlarını toplayın ve vakit kaybetmeden delil tespiti yaptırın.
Sıkça Sorulan Sorular
Mimari proje telif hakkıyla korunur mu?
Evet. Mimari plan ve projeler FSEK m. 2 kapsamında, projeye göre yapılan bina ise FSEK m. 4 kapsamında eser olarak korunur. Koruma için projenin özgün olması, yani sahibinin hususiyetini taşıması gerekir. Tescil şartı yoktur.
Projem başka bir binada izinsiz uygulandı, ne isteyebilirim?
Projenin başka yerde izinsiz uygulanması çoğaltma hakkının ihlalidir. İhlalin durdurulmasını ve FSEK m. 68 uyarınca sözleşme yapılsaydı isteyebileceğiniz bedelin en çok üç katını talep edebilirsiniz. Bu talepte karşı tarafın kusuru aranmaz.
İşveren projemde değişiklik yapabilir mi?
Teknik olarak zorunlu değişiklikler mimarın ayrıca izni olmadan yapılabilir. Ancak projenin özgün bütünlüğünü bozan, zorunlu olmayan değişiklikler mimarın hakkını ihlal eder. Mimar, eserin niteliğini bozan değişiklikleri önleme hakkından sözleşmeyle bile vazgeçemez.
Mimari projenin hakları nasıl devredilir?
Mali hakların devri yazılı yapılmalı ve devredilen haklar, örneğin çoğaltma ya da işleme hakkı, tek tek belirtilmelidir. Hangi yapı için ve hangi süreyle devredildiğinin açıkça yazılması uyuşmazlıkların önüne geçer.
İnşaat sürecindeki hak ve yükümlülüklere dair bir başka değerlendirme için kat karşılığı inşaat sözleşmesine ilişkin yazımıza göz atabilirsiniz.
İlgili mevzuat ve kararlar: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 2, 4, 16, 22, 52, 68 ve 70; Anayasa Mahkemesi, E. 2012/133, K. 2013/33; İstanbul 1. Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi, E. 2017/464, K. 2024/70. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, somut uyuşmazlığınız için hukuki danışmanlık almanız önerilir.
Fikri mülkiyet hukukuna dair diğer yazılarımız için: Fikri Mülkiyet Hukuku makaleleri
Bu hukuki makale, İstanbul Barosu’na 42717 sicil numarasıyla kayıtlı Avukat Ümit Kızıldağ tarafından güncel mevzuata uygun olarak incelenmiş ve kaleme alınmıştır.